Η Ανάπτυξη του Λόγου και της Ομιλίας στα Παιδιά

Η ανάπτυξη του λόγου και της ομιλίας είναι μια συνεχής διαδικασία που ξεκινά από τους πρώτους μήνες της ζωής. Πολύ πριν το παιδί πει τις πρώτες του λέξεις, επικοινωνεί με το βλέμμα, τις εκφράσεις του προσώπου, τις κινήσεις, τις χειρονομίες και τους ήχους που παράγει.

Καθώς μεγαλώνει, το παιδί αρχίζει να κατανοεί όλο και περισσότερα, να χρησιμοποιεί νέες λέξεις, να σχηματίζει προτάσεις, να αφηγείται, να κάνει ερωτήσεις και να συμμετέχει σε όλο και πιο σύνθετες συζητήσεις.

Η ανάπτυξη, όμως, δεν ακολουθεί ένα απόλυτα ίδιο χρονοδιάγραμμα για όλα τα παιδιά. Τα αναπτυξιακά ορόσημα μας βοηθούν να καταλάβουμε τι συνήθως περιμένουμε σε κάθε ηλικία, δεν αποτελούν από μόνα τους διάγνωση.

Τι είναι ο λόγος, η ομιλία και η επικοινωνία;

Οι όροι «λόγος», «ομιλία» και «επικοινωνία» συχνά χρησιμοποιούνται σαν να σημαίνουν το ίδιο πράγμα. Στην πραγματικότητα, περιγράφουν διαφορετικές αλλά αλληλένδετες δεξιότητες.

Λόγος και γλώσσα

Αφορούν το πώς το παιδί κατανοεί και χρησιμοποιεί τις λέξεις και τις προτάσεις.

Περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων:

• το λεξιλόγιο,
• την κατανόηση,
• τη γραμματική,
• τη σύνταξη,
• την αφήγηση,
• την ικανότητα να εκφράζει σκέψεις και ανάγκες.

Ομιλία

Αφορά τον τρόπο με τον οποίο το παιδί παράγει τους ήχους και τις λέξεις.

Για παράδειγμα, μπορεί να παρατηρήσουμε δυσκολία στην παραγωγή συγκεκριμένων ήχων, στη φωνολογική οργάνωση ή στη σαφήνεια της ομιλίας.

Επικοινωνία

Είναι ευρύτερη έννοια. Περιλαμβάνει όχι μόνο τις λέξεις, αλλά και το βλέμμα, τις χειρονομίες, την εναλλαγή σειράς στη συζήτηση, την πρόθεση επικοινωνίας και την ικανότητα του παιδιού να προσαρμόζει την επικοινωνία του ανάλογα με την περίσταση.

Πώς εξελίσσεται ο λόγος και η ομιλία στα παιδιά;

Κάθε παιδί έχει τη δική του αναπτυξιακή πορεία. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες δεξιότητες που συνήθως εμφανίζονται μέσα σε συγκεκριμένες ηλικιακές περιόδους.

Από τη γέννηση έως περίπου 12 μηνών

Η επικοινωνία ξεκινά πολύ πριν από τις πρώτες λέξεις.

Το βρέφος:

• ανταποκρίνεται στους ήχους και στη φωνή των ανθρώπων,
• χρησιμοποιεί διαφορετικούς ήχους για να εκφράσει ανάγκες ή συναισθήματα,
• συμμετέχει σε «διαλόγους» με τον ενήλικα μέσα από ήχους και εκφράσεις,
• χρησιμοποιεί βλεμματική επαφή και χειρονομίες,
• αρχίζει να μιμείται ήχους,
• προς το τέλος του πρώτου έτους μπορεί να χρησιμοποιεί κάποιες πρώτες λέξεις ή λέξεις-προσπάθειες.

Η επικοινωνία σε αυτή την ηλικία δεν αξιολογείται μόνο από το αν το παιδί «μιλάει». Η ανταπόκριση, η βλεμματική επαφή, οι χειρονομίες, η φωνητική παραγωγή και η κοινωνική αλληλεπίδραση είναι εξίσου σημαντικές.

1–2 ετών

Σταδιακά αυξάνονται οι λέξεις που κατανοεί και χρησιμοποιεί το παιδί.

Αρχίζει να:

• κατανοεί απλές οδηγίες,
• χρησιμοποιεί λέξεις για πρόσωπα, αντικείμενα και ανάγκες,
• δείχνει ή ζητά αυτό που θέλει,
• συνδυάζει λέξεις,
• χρησιμοποιεί χειρονομίες μαζί με τον λόγο,
• συμμετέχει περισσότερο σε απλές αλληλεπιδράσεις.

Κατά την περίοδο αυτή η κατανόηση μπορεί να είναι σημαντικά πιο ανεπτυγμένη από την εκφραστική ομιλία.

2–3 ετών

Ο λόγος γίνεται σταδιακά πιο σύνθετος.

Το παιδί μπορεί να:

• συνδυάζει περισσότερες λέξεις,
• σχηματίζει απλές προτάσεις,
• κάνει ερωτήσεις,
• χρησιμοποιεί ρήματα και πληθυντικούς,
• περιγράφει απλές ανάγκες και γεγονότα,
• ακολουθεί πιο σύνθετες οδηγίες,
• γίνεται σταδιακά πιο κατανοητό στον συνομιλητή.

Η ομιλία μπορεί ακόμη να μην είναι απόλυτα καθαρή, ιδιαίτερα για ανθρώπους που δεν γνωρίζουν καλά το παιδί. Αυτό από μόνο του δεν σημαίνει απαραίτητα διαταραχή. Χρειάζεται να εξετάζεται συνολικά η ανάπτυξη της επικοινωνίας.

3–4 ετών

Το παιδί χρησιμοποιεί πλέον πιο σύνθετες προτάσεις και μπορεί να συμμετέχει σε μεγαλύτερες συζητήσεις.

Σταδιακά:

• αυξάνεται το λεξιλόγιο,
• βελτιώνεται η γραμματική,
• χρησιμοποιεί περισσότερες έννοιες χώρου και χρόνου,
• μπορεί να περιγράψει μια εικόνα ή ένα απλό γεγονός,
• αρχίζει να αφηγείται ιστορίες,
• κατανοεί και χρησιμοποιεί πιο σύνθετες γλωσσικές σχέσεις.

Η σαφήνεια της ομιλίας συνεχίζει επίσης να βελτιώνεται.

4–5 ετών

Στην προσχολική ηλικία ο λόγος γίνεται όλο και πιο οργανωμένος.

Το παιδί μπορεί να:

• χρησιμοποιεί μεγαλύτερες και πιο σύνθετες προτάσεις,
• αφηγείται μια ιστορία με βασικά στοιχεία,
• χρησιμοποιεί περισσότερες γραμματικές δομές,
• κατανοεί και χρησιμοποιεί χωρικές και χρονικές έννοιες,
• συμμετέχει σε παιχνίδια με κανόνες,
• αναγνωρίζει και παίζει με ήχους και λέξεις,
• γίνεται σε μεγάλο βαθμό κατανοητό στην καθημερινή συζήτηση.

Δεν αναπτύσσονται όλα τα παιδιά με τον ίδιο ρυθμό

Ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα που χρειάζεται να γνωρίζουν οι γονείς είναι ότι η ανάπτυξη δεν είναι ένας διαγωνισμός.

Δύο παιδιά ίδιας ηλικίας μπορεί να παρουσιάζουν διαφορετικό λεξιλόγιο ή διαφορετικό ρυθμό στην ανάπτυξη συγκεκριμένων δεξιοτήτων.

Αυτό που έχει σημασία είναι η συνολική εικόνα:

• Κατανοεί το παιδί αυτά που του λέμε;
• Προσπαθεί να επικοινωνήσει;
• Χρησιμοποιεί λέξεις, χειρονομίες ή άλλους τρόπους για να εκφραστεί;
• Προσθέτει σταδιακά νέες δεξιότητες;
• Η ομιλία του γίνεται σταδιακά πιο σαφής;
• Μπορεί να συμμετέχει σε αλληλεπίδραση;
• Μπορεί να αφηγηθεί ή να περιγράψει κάτι ανάλογα με την ηλικία του;

Τα αναπτυξιακά ορόσημα είναι χρήσιμα ως οδηγός και όχι ως «τεστ» που πρέπει να περάσει ένα παιδί.

Ποια σημάδια χρειάζονται περισσότερη προσοχή;

Δεν χρειάζεται να περιμένουμε μέχρι το παιδί να φτάσει σε μια συγκεκριμένη ηλικία για να αναζητήσουμε βοήθεια.

Αξίζει να συζητήσετε τις ανησυχίες σας με παιδίατρο ή λογοθεραπευτή όταν παρατηρείτε, για παράδειγμα:

• σημαντική δυσκολία στην κατανόηση του λόγου,
• πολύ περιορισμένη χρήση λέξεων για την ηλικία,
• δυσκολία στον συνδυασμό λέξεων,
• δυσκολία να εκφράσει βασικές ανάγκες,
• περιορισμένη πρόθεση επικοινωνίας,
• δυσκολία στην αλληλεπίδραση,
• ομιλία που παραμένει πολύ δύσκολα κατανοητή,
• επίμονες δυσκολίες στην παραγωγή ή οργάνωση των ήχων,
• δυσκολία στην αφήγηση ή στην κατανόηση ιστοριών,
• απώλεια δεξιοτήτων που το παιδί είχε ήδη κατακτήσει.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η απώλεια προηγούμενων επικοινωνιακών ή γλωσσικών δεξιοτήτων, η οποία χρειάζεται άμεση διερεύνηση.

Δεν χρειάζεται, επίσης, οι γονείς να περιμένουν «να μεγαλώσει λίγο ακόμη» όταν κάτι τους προβληματίζει. Η έγκαιρη αξιολόγηση μπορεί να βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα τις ανάγκες του παιδιού και, όταν χρειάζεται, να οργανώσουμε έγκαιρα την κατάλληλη υποστήριξη.

Πότε χρειάζεται λογοθεραπευτική αξιολόγηση;

Η λογοθεραπευτική αξιολόγηση δεν αφορά μόνο παιδιά που «δεν μιλούν».

Μπορεί να αφορά ένα παιδί που:

• μιλάει αλλά δυσκολεύεται να γίνει κατανοητό,
• χρησιμοποιεί μικρές ή απλές προτάσεις σε σχέση με τις επικοινωνιακές απαιτήσεις της ηλικίας του,
• δυσκολεύεται να κατανοήσει σύνθετες οδηγίες,
• δυσκολεύεται να βρει τις κατάλληλες λέξεις,
• κάνει πολλά λάθη στους ήχους της ομιλίας,
• δυσκολεύεται να αφηγηθεί μια ιστορία,
• παρουσιάζει δυσκολίες στην επικοινωνία με συνομηλίκους,
• εμφανίζει δυσκολίες που επηρεάζουν την καθημερινότητα ή τη σχολική του πορεία.

Η αξιολόγηση δεν βασίζεται σε έναν μόνο δείκτη. Ο λογοθεραπευτής εξετάζει συνολικά την επικοινωνία, την κατανόηση, την έκφραση, την ομιλία και, ανάλογα με την ηλικία και τις ανάγκες του παιδιού, άλλες σχετικές δεξιότητες.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς καθημερινά;

Η καθημερινή επικοινωνία είναι ένα από τα σημαντικότερα περιβάλλοντα μέσα στα οποία αναπτύσσεται ο λόγος.

Μιλήστε για όσα συμβαίνουν

Δεν χρειάζονται συνεχείς «ασκήσεις».

Μιλήστε στο παιδί για αυτό που κάνετε:

«Τώρα πλένουμε τα χέρια μας. Βάζουμε σαπούνι και μετά ξεπλένουμε.»

Έτσι το παιδί ακούει λέξεις μέσα σε πραγματικό πλαίσιο.

Ακολουθήστε το ενδιαφέρον του παιδιού

Αν παίζει με αυτοκινητάκια, μιλήστε για τα αυτοκινητάκια.

«Το κόκκινο αυτοκίνητο πάει γρήγορα. Τώρα σταμάτησε. Πού θα πάει;»

Η επικοινωνία γίνεται πιο φυσική όταν ξεκινά από κάτι που πραγματικά ενδιαφέρει το παιδί.

Επεκτείνετε αυτό που λέει

Αν το παιδί πει:

«Μπάλα!»

μπορείτε να απαντήσετε:

«Ναι, μεγάλη μπάλα! Η κόκκινη μπάλα.»

Δεν χρειάζεται να του ζητάτε συνεχώς να επαναλάβει.

Διαβάστε μαζί βιβλία

Η κοινή ανάγνωση βοηθά το παιδί να ακούει νέες λέξεις, να κατανοεί ιστορίες και να εξασκεί την αφήγηση.

Ρωτήστε:

«Τι έγινε εδώ;»

«Πού πήγε το παιδί;»

«Τι νομίζεις ότι θα γίνει μετά;»

Αφήστε, όμως, χώρο και για αυθόρμητη συζήτηση.

Μην διορθώνετε συνεχώς την ομιλία

Όταν το παιδί κάνει ένα λάθος, μπορείτε να του δώσετε το σωστό μοντέλο χωρίς να διακόψετε την επικοινωνία.

Για παράδειγμα:

Παιδί: «Το τότα πάει.»

Ενήλικας: «Ναι, το αυτοκίνητο πάει!»

Με αυτόν τον τρόπο το παιδί ακούει το σωστό πρότυπο μέσα σε πραγματική επικοινωνία. Η ASHA επίσης προτείνει να μοντελοποιούμε σωστά τους ήχους αντί να διακόπτουμε συνεχώς το παιδί για να τους διορθώσουμε.

Η σημασία της πρώιμης παρέμβασης

Όταν υπάρχει πραγματική δυσκολία στην ανάπτυξη του λόγου, της ομιλίας ή της επικοινωνίας, η έγκαιρη αξιολόγηση έχει σημασία.

Η πρώιμη παρέμβαση δεν σημαίνει ότι «βάζουμε μια ταμπέλα» στο παιδί.

Σημαίνει ότι προσπαθούμε να καταλάβουμε έγκαιρα:

• τι έχει ήδη κατακτήσει,
• πού δυσκολεύεται,
• ποιοι παράγοντες επηρεάζουν την επικοινωνία του,
• τι χρειάζεται να υποστηριχθεί,
• και ποιος είναι ο πιο κατάλληλος τρόπος να το βοηθήσουμε.

Στόχος της λογοθεραπείας είναι να ενισχυθεί η λειτουργική επικοινωνία του παιδιού στην καθημερινή ζωή και όχι απλώς να «μάθει να λέει περισσότερες λέξεις».

Η λογοθεραπεία στα παιδιά είναι εξατομικευμένη

Κάθε παιδί έρχεται με διαφορετικό αναπτυξιακό προφίλ.

Για αυτό και η λογοθεραπευτική παρέμβαση δεν μπορεί να είναι ίδια για όλους.

Ανάλογα με τις ανάγκες του παιδιού, μπορεί να δουλευτούν:

• η κατανόηση και η έκφραση του λόγου,
• το λεξιλόγιο,
• η γραμματική και η σύνταξη,
• η αφήγηση,
• η παραγωγή και οργάνωση των ήχων της ομιλίας,
• η κοινωνική επικοινωνία,
• η φωνολογική επίγνωση,
• οι δεξιότητες που συνδέονται με τη σχολική ετοιμότητα.

Το παιχνίδι, η αλληλεπίδραση και τα ενδιαφέροντα του παιδιού αποτελούν σημαντικό μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας.

Λογοθεραπεία στην Πάτρα για παιδιά

Στο Μιλώ–Επικοινωνώ, στην Άνω Οβρυά Πατρών, αντιμετωπίζουμε την ανάπτυξη του λόγου και της ομιλίας ως μια συνολική διαδικασία επικοινωνίας.

Η αξιολόγηση ξεκινά από το παιδί, τις ανάγκες του και την καθημερινότητά του και προσαρμόζεται στην ηλικία, στο αναπτυξιακό του προφίλ και στους στόχους που θέτουμε μαζί με την οικογένεια.

Όταν υπάρχει ανησυχία για την ανάπτυξη του λόγου, της ομιλίας ή της επικοινωνίας, η αξιολόγηση μπορεί να αποτελέσει το πρώτο βήμα για να κατανοήσουμε τι πραγματικά χρειάζεται το παιδί.

Μερικές φορές δεν χρειάζεται να περιμένουμε να “περάσει”.

Χρειάζεται πρώτα να καταλάβουμε τι συμβαίνει.

Μιλώ–Επικοινωνώ

Χαρά Αναστασοπούλου
Λογοπαθολόγος – Λογοθεραπεύτρια
MSc Linguistics | MSc Health Management

Λογοθεραπεία στην Πάτρα – Άνω Οβρυά